Домой / Cərrahiyə / Nekroz, qanqrena, trofiki xora və süzgəclər.
Nekroz, qanqrena, trofiki xora və süzgəclər.

Nekroz, qanqrena, trofiki xora və süzgəclər.

Arterial, venoz, kapillyar, limfa dövranının və sinir innervasiyasının pozulması hüceyrə və toxumaların yerli ölümünə səbəb olur.Toxumaların ölümü yerli nekroz, qanqrena, trofiki xora, yataq yarası, süzgəc formasında inkişaf edir.

Nekroz-canlı orqanizmin hər hansı bir üzvünün toxuma və hüceyrələrinin tam, yaxud qismən ölümünə nekroz deyilir. Toxumaların yerliölümü – nekrozların əmələ gəlməsi çoxsəbəblidir: (yüksək, aşağı hərarət, kimyəvi maddələr, şüa, elektrik enerjisi, mexaniki təsirlər). Bu amillərin təsirindən toxuma və üzvlərdə məhəlli – birincili nekroz yaranır.Əksər hallarda damarın mənfəzinin tromb, embol kütləsi ilə qapanması və çapıqlaşması ilə əlaqədar yerli qan dövranını pozulması nəticəsində ikincili nekroz başlayır.

Nekrozlar quru və yaş olur.

Quru nekroz – (yanıq, quru qanqrena) məhdud sahədə toxumaların ar­terial qan təchizatının pozulması nəticəsində bədənin çəkisi aşağı olanarıq şəxslərdə əmələ gəlir.Quru nekrozda ölmüş hüceyrə və toxuma tədricən quruyur, ölçüləri azalır, həyat qabiliyyətini saxlamış toxumadan ayırıcı xətlə (demarkasion) seçilir.İnfeksiya bu prosesdə iştirak etmir, bədənin ümumi reaksiyası və intoksikasiya əlamətləri olmur.

Yaş nekroz – toxumanın böyük sahəsini əhatə edən kəskin işemiyası piy təbəqəsi artıq inkişaf etmiş, irinliinfeksiya qoşulmuş və yanaşı xəstəlikiəri: şəkərli diabet, immun çatmazlığı, qan dövranı pozuntulan, irinli infeksiya ocağı olan xəstələrdə təsadüf olunur. Yaş nekrozda (qələvi ilə yanıq, yaş qanqrena) ölmüş hüceyrə və toxumaların ətrafı ödemləşir, ölçüləri böyüyür, dəridə hiperemiya, içərisi şəffaf, yaxud hemorragik maye ilə dolu suluqlar, bulanıq toxuma mayesi axan çatlar emələ gəlir.İltihaba uğramış toxumalarla sağlam toxuma arasında hüdud qalmır.İltihab əlamətləri ölmüş toxumadan xeyli aralı sahələrə yayılır.İrinli infeksiyanın qoşulması toxumalann ölümünü daha da sürətləndirir və hüdudlarmı genişləndirir. İntoksikasiya artır, bədənin ümumi reaksiyası: yüksək hərarət, üşütmə, nəbz və tənəffüsün sürətlənməsi, təngnəfəslik, başağrıları, zəiflik, tərləmə, qanda və sidikdə iltihab və toksikoz əlamətləri meydana çıxır. Müalicə tədbirləri erkən başlanmadıqda endotoksikoz artıb xəstənin ölümünə səbəb ola bilər.

Nekrozun müalicəsi – yerli və ümumi, konservativ və cərrahi üsullarla aparılır.Quru və yaş nekrozun müalicə taktikaları müxtəlifdir.

Quru nekrozun müalicəsi – prinsipi ölmüş toxumaların sahəsini və sərhədini məhdudlaşdırmaq və imkan daxilində həyat qabiliyyətini itirməmiş toxumaların qorunub saxlanmasından ibarətdir.

Yerli müalicə – nekroza uğramış sahə ətrafı toxumalar antiseptiklərlə (spirt, bor turşusu, xlorheksidin, brilyant abısı) işlənib üzərinə quru aseptik sarğı qoyulmalıdır.Sağlam və həyat qabiliyyətini itirmiş toxumalar hüdudu (demarkasion xətt) aydın təyin edildikdən sonra nekroza uğramış barmaqlar, yaxud pəncə sağlam toxumanın sərhədindən aralanıb xaric edilməlidir (nekrektomiya).Yara səthi açıq müalicə olunmalıdır.

Ümumi müalicə: nekrozu törədən səbəbin aradan qaldınlmasına yönəldilməlidir. Əgər nekroz magistral damarlann keçməzliyi ilə əlaqədardırsa, onların mənfəzi açılmaqla (trombendartrektomiya, şuntlama) səbəb aradan götürülüb və arterial qan dövranı bərpa edilməlidir. Antikoaqulyantlar və antibiotiklər təyin edilməlidir

Yaş nekrozım müalicəsi -yaş nekroz ağır irinli intoksikasiya ilə davam edir, xestənin heyatı üçün böyük təhlükə törədir.Bununla əlaqədar, erkən dövrdə yaş nekrozu quru nekroza çevirməyə cəhd göstərmək və intoksikasiyanı azaltmağa çalışmaq lazımdır. Yaş nekrozu quru nekroza çevirmək üçün yerli müalicə: yara hidrogen-peroksid məhlulu ilə yuyulur, irinlikiər açılır, drenajlanır, yara üzərinə antiseptiklərlə isladıimış aseptik sarğılar qoyulur. Ətraf gips langeti ilə təsbit olunmalıdır. Bu qeyri-mümkün olduqda, xəstənin həyatını təhlükədən xilas etmək üçün erkən nekrektomiya, tam sağlam toxumalar hüdudundan yüksək amputasiya icra edilməlidir.

Ümumi müalicə – arteriya, yaxud venadaxili geniş spektrli antibiotiklər vurulmalıdır.İntoksikasiya əleyhinə mayelər, damargenişləndiricilər, antikoaqulyantlar təyin edilməlidir.

Cərrahi müalicə -1-2 gün ərzində görülən konservativ tədbirlərlə yaş nekrozu quru nekroza çevirmək mümkün olmur. İltihabi proses get-gedə artır nekroz sahəsi genişlenirsə, cərrahi müalicə aparmaq artıq zəruridir.

Əgər xəstə artıq dərəcədə təzahür edən intoksikasiya əlamətləri ilə daxil olarsa və toxumalarda yaranmış nekroz geridönməz vəziyyətdədirsə, yaş nekrozu quru nekroza çevirməyə cəhd göstərmək lazım deyil.2-3 saatlıq əməliyyat önü hazırlıqdan sonra cərrahi əməliyyat aparılmalıdır.

Yaş nekroz pəncə və baldıra yayılmış olduqda bud səviyyəsində yüksək amputasiya aparılmalıdır, yaraya seyrək tikişlər və drenajlar qoyulmalıdır.Aşağı amputasiyalardan sonra yaranın sağalması ləngiyir, irinli proseslər yaranır və reamputasiyaya ehtiyac yaranır.Bununla əlaqədar, ilk əməliyyat da yüksək səviyyədə aparılmalıdır.

Содержание:

Qanqrena

Nekrozun bir növü olub qan dövranının birincili pozulması nəticəsində hər hansı bir üzvün hissəvi, yaxud bütövlükdə ölümüdür.Xarici amillərin təsirilə toxumaların geniş sahəli əzilmələri, damarların zədələnməsi və sıxılması (gips sarğısı), uzunmüddətli turna qoyulması, daxili amillərdən isə tromboz, emboliya, ateroskleroz, obliterasiyaedici endarteriit, bağırsaqların burulması, damar keçiriciliyinin pozulmasına və qanqrenaya səbəb olur.

Qanqrenanın başlıca səbəbi üzvün qidalandığı arterial qan dövranının pozulmasıdır.Ağciyərin, bağırsaqların, mədənin, öd kisəsinin, korbağırsaq çıxıntısmının, yuxarı və aşağı ətrafların distal hissələrinin qanqrenası qan dövranının pozulmasının nəticəsidir.

Qanqrenaya məruz qalmış toxumanm qara rəngi hava iiə təmasda olan hemoqlobinin dağılması ilə əlaqədardır. Ona görə də qanqrena yalnız ha­va ilə təmasda olan üzvlərdə yaranır (ətraflarda, bağırsaqlarda, mədədə ağciyərlərdə). Beyində, qaraciyərdə, mədəaltı vəzidə qanqrena yox, nek­roz əmələ gəlir.Nekroz kimi qanqrena da yaş və quru olur.

Quru qanqrena – ölmüş toxumaların tez bir zamanda quruması və infeksiyanın qoşula bilməməsi ilə səciyyələnir.Dəri quruyur, ölmüş və canlı toxuma sərhədində ayıncı xət (demarkasion) aydın seçilir.Qeyd etdiyimiz kimi, rəngi qara və intoksikasiyasız olur.

Yaş qanqrenada – irinli infeksiyanın qoşulması toxumanın qısa müddətdə dağılmasına və ağır endotoksikoza çevrilir.Qan dövranının pozulması nəticəsində törənən qanqrenalar işemik ağrılarla təzahür edir.Ağrı daha çox damar mənfəzinin qapandığı yerdən aşağıda törənir. Ətrafm xarici görkəmi dərhal deyişir: deri avazıyır, sonra göyümtül-mərmər rəngi alır, soyuyur, hissiyyat itir. İnfeksiyanın qoşulması ilə əlaqədar xəstənin vəziyyəti daha da ağırlaşır: herarət yükselir, üşütmə, susuzluq yanığı,de­ri və selikli qişa quruyur, nebz süretlənir. Nekroz sahəsində dəri göyərir, qara-qırmızı ləkələrlə örtülür, içərisində hemorragik maye olan suluqlar, törenir.Ətraf ödemli, həcmi böyümüş, toxumalan san-qırmızı və üfunət- li olur.

Müalicəsi – qanqrenanın ilk təzahüründə etrafa rahatlıq vermək və aseptik sarğı ilə örtmək lazımdır.Əsas möalicə nekrozu töreden səbebdən asılı olaraq seçilməlidir. Ümumi müalicə: nekroza uğramış toxuma- nın açılması (nekrotomiya) və xaric edilməsi (nekrektomiya) ile başlanmalıdır.

Nekrotomiya – intoksikasiyanı azaltmaq məqsədilə ölmüş toxumalar üzərində sağlam toxumaya qədər bir neçə paralel kəsiklər apanlır, yara üzərinə spirtlə, antiseptiklə isladılmış sarğı qoyulmalıdır.

Nekrektomiya-mexaniki (skalpel, qayçı), kimyəvi yolla (feraıentlər) və fiziki üsulla (ultrasəs, lazer şüalan) icra olunmalıdır.Ətrafda yaş qanqre­na artmaqda davam edərsə, erkən sağlam toxuma səviyyəsində amputa- siya apanlmalıdır.

Quru qanqrenalarda isə ayıncı (demarkasion) xətt tam aydınlaşana qədər gözləmək lazımdır. Ayıncı xətt tam formalaşdıqdan sonra sağlam to­xuma hüdudunda amputasiya icra olunmalıdır.

Trofiki xora

Örtük səthlərin (dəri, selikli qişa) və dərin toxumalann tamlığının müxtəlif ölçüdə pozulması nəticəsində törənən sağalmaya az meyli olan yaralara trofik xora deyilir. Trofik xora nekroza uğramış toxuma qopduqdan sonra yaranır.

Trofik xoralar yerləşməsindən asılı olmayaraq, adətən, yerli arterial və venoz qan dövranınm və sinir innervasiyasmın birgə pozulması ılə əlaqə kenarlan yastı, zəif dənəver toxuma ile örtülür. Yara etrafmda baldınn dərisi şişkin, berkimiş və sklerozlaşmış olur.

Şüalarımadan sonra trofık xoralar – şüa müalicesindon, yaxud təsadüfı şüalanmadan sonra inkişaf edir.Şüalanmaya meruz qalmış dərinin tükleri tökülür, ocaqlı piqmcntasiya – al-qırmızı teleangioektaziya, atrofıya inkişaf edir.Sonra nekroz ve trofık xora emelə gəlir.Bu səbəbli trofik xora­lar dərin, girdə formalı qeyri-hamar kenarlan ile iroliloyib bezən, əzele ve sümüye qeder çatır. Yara etrafmda derialtı toxuma sklerozlaşır, deri isə atrofiyaya uğrayır,

Şişlərin dağılması nəticəsində törmm trofik xoralar – toxumalardan inkişaf edən şiş deriyə yaxmlaşaraq nekroz və açıq yara sethi töredir.Bu yaralann kenan qeyri-hamar, berk, sethi kele-kötiir ve nekrozlaşmış toxumalarla örtülür.Yara kenarlannda bezen şiş toxumasmm inkişafı miişahidə olunur.Trofik yaralann diaqnozunu qoymaq çətinlik törətmir, ancaq onun səbəbini teyin etmek mütleq lazımdır.Uzunmüddetli trofik yarala­nn səbebini təyin etmək üçün yara kenarlanndan toxuına götürülilb tedqiq olunmalı, yaranın bedxasseli, yaxud diger sebebden (verem, sifilis) olması təyin edilmelidir.

‘Müalicəsi – kompleks şekildə 3 əsas prinsip nəzere alınmaqla apanlır.Patogenetik müalicə – toxuma qan dövramnın yaxşılaşdırılmağa yöneldil- məlidir. Trofık xoranı törədən sebablər ləğv olunmalı  venoz genişlənmələri olan venalar xaric edilmoli, arteriyalarda qan dövrantnı borpa edən əməliyyat icra olunmalı, qalın-trofık yaralarda dəyişikliye uğramış yara ve ətraf toxumalar xaric edilmeli ve yataq yerli dəri toxuması ile örtülmelidir.

Trofik xoralar yerli müalicə olunarken nekrotik toxıımalardan ve infeksiyadan təmizlenmelidir.Bu məqsedlə fermentlər, fıziki mtialice üsullan, reperativ prosesi süretləndirən dermanlar (metilurasil, peptokil) teyin edilmelidir.Temizlenmiş yara sethine deri köçürmekle, (autodermoplastika) trofik yaralann bağlanmasını süretlendirmek mümkündür. Bütün bunlarla yanaşı, ümumi müqavimeti möhkemlendirici dermanlar: vitaminler, keyfıyyətli qidalar qebul etmek lazımdır.

Süzgəclər

Üzvlerin menfezini ve bedenin boşluqlarmı deri sethi, yaxud boşluqlu üzvlərin mənfezi ile birləşdirən kanala süzgəc deyilir.

Süzgəclər emələ gəlmə səbebine, quruluşuna, ifrazatın terkibinə, xarici mühite münasibətinə göre tesnif olunur.

Əməhgdlmə səbəbirıə görə süzgecler aşağıdakı növlere bölünür:

  • anadängəlmə (yemək bonısunun atreziyası və traxeya ilə yemək borusu arasmda süzgəc; uraxus);
  • qazanılma: travmatik, patoloji, süni yaradılan süzgəclər.

Mexaniki təsirdən ağır dərəcəli bədən xəsarətlərində qonşu boşluqlu üzvlərin divan zədələnir və onlann arasında kanal yaranır – yemək bonısu ve traxeyanın cınlması nəticəsində onlar arasmda travmatik süzgəc ya- ranır; ağızdan qəbul edilən qida tənəffiis yoluna keçir, arteriya ile yanaşı, venanın divannm birgə zədələnməsi zamanı onlar arasında süzgəc formalaşır, arterial qan venoz sistemə keçir.

Bir üzvdən inkişaf edən iltihab və ya şiş qonşu üzvlərin divanna si- rayet edir, dağılır ve boşluqlu üzvlər arasmda patoloji süzgəc əmələ ge- lir.Məsələn, yemək borusunun traxeyaya sirayət edən xərçəng şişinin dağılması ve deşilməsi nəticəsində süzgəc əmələ gəlir; medenin böyük əyriliyindən inkişaf edən şiş yoğun bağırsağa sirayət edib deşildikdə hər iki üzv arasmda süzgəc yaranır xəstələrin qusuntusu nəcis iyi verir.Kəskin öd daşı xəsteliyində 12-barmaq bağırsağa yapışan öd kisəsinin divan deşilir, böyük ölçülü daşlar 12-barmaq bağırsağa keçib nazik bağırsaq keçməzliyi törədə bilir.

Süni yaradılmış süzgəclər – daxili və xarici olur.

Daxili süni süzgəclər – müalicə məqsədilə boşiuqlu üzvlər arasmda açılan yoldur.Fater məməciyinin çapıq daralmasmda. radikal cərrahi müalicesi mümkün olmayan şişdə, xeyli genişlənmiş ümumi öd axarı ile 12- barmaq bağırsaq arasmda, yaxud öd kisəsi ilə nazik bağırsaq arasmda, ma­de çıxışınm xora, şiş mənşəli daralmalannda, mədə ilə 12-barmaq bağırsaq, yaxud mədə ilə nazik bağırsaq arasmda daxili süzgeclər – «yollaı> yaradılır.

Xarici süni süzgəclər – də müalicə məqsedilə apanlır – yemek boru­sunun və mədənin girəcəyi şişində – qastrostoma, peritonitlə fəsadlaşmış nazik bağırsaq keçməzliyində – ileostoma, yoğun bağırsağın şişlerinde göstərişlərlə kolostoma yaradılır (Şəkil 11.14).

Xarici süzgəclər öz-özünə də törənə bilir.Mədə və bağırsaqlarda aparılan cərrahi əməliyyatlardan sonra tikişlərin tutarsızlığı mədəbağırsaq möhtəviyyatınm qann boşluğuna və yaradan dəri səthinə axması ilə süzgəclər formalaşır.Sümüklərde gedən irinli proseslərin (osteomielit, verem) dəri səthinə açılması ilə suzgəclər əmələ gəlir.

Süzgəclər ka.na.hmn quruluşuna görə: boruşəkilli və dodaqvari olur.

Boruşəkilli süzgəclərin – mənfəzi dənəvər toxumalarla örtülür.

Dodaqvari süzgəclərdə – isə boşluqlu üzvün selikli qişası dodaq şeklində qalxır deriyə açılır.

Ifrazatın xüsusiyyətlərinə görə: irinli, selikli, öd, sidik, nəcis süzgəcləri mövcuddur.

Bezen süzgəcler boşluqlu üzvlərlə – boşluqlar arasında əmelə gelir: mösələn, ağciyər absesinin, vərəm kavemasının plevra boşluğuna yırtılması bronx-plcvra süzgəci yaradır.

Ağciyer xaric edildikdən sonra plevra boşluğunun və döş qəfesi yarsınm irinlemesi bronx-plevra-deri süzgəcinin yaranmasına səbəb olur.

Patoloji anatomiyası – süzgeclərin daxili divan yaralann ikincili sağal masında olduğu kimi dənevər toxuma ilə örtülə bilər. Bu növ süzgecler  töredici sebeb leğv etdikdən sonra çapıqlaşma hesabına qapanır. Süzgəc lerden uzunmüddetli davam edən ifrazat onun divannm və ətraf toxumanın iltihab qalmlaşmasına və sonra isə süzgəc boyu qalın çapıqlaşmış toxumanın inkişafına sebəb olur.

Dodaqvari süzgəclərdə boşluqlu üzvlərin divannm epitel örtüyü bila- vasite dəriye yapışır və bu növ süzgəclərin öz-özünə qapanması qeyri- mümkündür.

Diaqnozu – baxmaqla xarici süzgəclərin yeri, quruluşu, ifrazatm miqdarı ve xüsusiyyəti aydınlaşdınlır.Laborator və xüsusi müayinə (zondlama, rentgen, flstuloqrafiya endoskopiya) üsullan ilə diaqnoz dəqiqleşdirilir.

Süzgeclərdən olan ifrazatın xüsusiyyətinə görə (tüpürcək, sidik, selik, öd, bağırsaq möhteviyyatı, mədəaltı vəzin şirəsi, nəcis) onun başladığı üzv ve menbeyi təyin edilir.

Xarici süzgəclerin diaqnozu çətinlik törətmir. Onlar, adətən, döşiin, qarının, etrafların dərisində, əməliyyat yarasında şişkinlik, qızartı, iltihabi prosesin emelə gəlməsi, əvvəlcə irinli ifrazatm, sonra isə siizgəcin mənbeyi olan üzvün möhteviyyatının xaric olması ile başlayır.

Medə-bağırsaq sistemindən başlanan süzgəclərin diaqnozu həzm traktma yeridilmiş rengli mayelərin (brilyant abısı) süzgəcdən xaric olması ilə təsdiqlenir.

Siizgəcin diaqnozunun qoyulmasmda – onun möhtəviyyatınm laborator tedqiqi de (sidik cövhəri, amilaza, bilirubin) apanlmalıdır.

Süzgeclerin diaqnozunun qoyulmasında rentgen kontrast müayine fistuloqrafıya mühüm ehemiyyətə malikdir.Süzgəc boşluğuna yeridilmiş nazik rezin borudan vurulan kontrast maye rentgen fıstuloqrafıyada süzgecin ölçüsünü, istiqamətini, quruluşunu teyin etməyə imkan verir.

Boşluqlu üzvlərin arasında daxili süzgəclərin diaqnozu endoskopik müayine (ezofaqoskopiya – traxeoskopiya ilə – yemək borusu – traxeya süzgəci, sistoskopiya – qisteroskopiya ilə – sidik kisəsi, uşaqlıq süzgəci) ile aşkarlanmalıdır.

Daxili üzvlər arasında olan süzgəclər bəzən cərrahi əməliyyat zamanı (öd kisəsi ile 12-barmaq bağırsaq süzgəci) aşkarlanır.

Süzgeclerin müalicesi – 3 istiqametdə: ycrli, iimumi və cərrahi üsul- larla apanlmalıdır.

Yerli müalıcə – irinli yaralarm süzgec mənfəzi antiseptiklerlə yuyulmalı, süzgec ətrafı toxumalar və dəri süzgec ifrazatının (irin, öd, sidik, nazik bağırsaq, mədə möhteviyyatı, medəaltı vəzi şiresi) qıcığından qorunmalıdır.

Bunun üçün mexaniki, kimyevi, fıziki üsullardan süzgəc ətrafı dəri səthinə melhəmlər, xəmirlər (Lassar, silikon), tozlar (gips) sürtülməlidir.

Kimyəvi üsulla – bağırsaq möhtəviyyatı fermentlerlə neytrallaşdırılmalı, dərinin qıcıqlanmasınm qarşısı alınmalıdır.

Mexaniki üsulla – süzgəcdən ifrazatı azaltmaq məqsədilə sıxıcılar və qapayıcılardan istifade olunmalıdır. Süzgec mənfəzinə yerimiş qapayıcılar möhtəviyyatm dəri səthine axmasının qarşısınt alır.

Süzgəclerin mənfezinin antiseptiklerlə yuyulması da onların bağlan- masma kömeklik edir. Bu müalicə ilə mənfəzi dənəvər toxuma ilə örtülmüş süzgəcler bağlanır.Epitel örtüklü süzgəcler isə cərrahi yolla müalicə olunmalıdır.

Müəllif Mariam Sadikova

Cavab yaz

E-mail ünvanınız dərc olunmayacaq.Vacib xanalar *

*